Rusiyanın 1,5 il əvvəl başlatdığı və “xüsusi əməliyyat” adlandırdığı əməliyyat bu gün Rusiya ilə Qərb arasında çoxşaxəli müharibəyə çevrilib. Qərbi bu prosesdə ən fəal təmsil edən ölkə Polşadır. Bunun səbəbi, bir tərəfdən Rusiya və Polşanın eyni kökdən gəlmələrinə baxmayaraq, tarix boyu xüsusilə Ukrayna ərazisi uğrunda mübarizə aparmaları, digər tərəfdən isə Polşanın özünün də bu prosesdə maraqlı olmasıdır.

Rusiya və Polşa rəsmilərinin ötən günlərdə tarixə istinad edən açıqlamaları iki ölkəni bir daha üz-üzə gətirdi. Yeri gəlmişkən, Polşa Prezidenti Anjey Duda Ukraynada sülhün bərqərar olmasından sonra Polşa hərbi qulluqçularının Ukraynaya yerləşdirilə biləcəyini açıqlasa da, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin “Polşanın qərbdəki torpaqlarının Stalinin hədiyyəsidir” ifadəsini işlədib. Bəs tarixdə və bu gün 2 slavyan xalqı olan rusları və polyakları bir-birinə qarşı qoyan məsələlər hansılardır? Putinin sözlərini necə qiymətləndirmək lazımdır?

Knyazlıqlardan Polşaya qədər

Rusiya ilə Polşa arasında problemlər əslində çox köhnədir. Xüsusilə XV əsrdən etibarən Moskva Knyazlığı digər rus knyazlıqlarını öz ətrafında birləşdirərək Şərqi Avropanın ən güclü dövlətlərindən birinə çevrildi. Bu prosesdə onun ən böyük rəqiblərindən biri Kiyev də daxil olmaqla, Kiyev Rusiyasının qərb torpaqlarında hökmranlıq edən Litva Knyazlığı idi.

Litvanın Polşaya birləşməsi ilə bu dövlət Moskva Rusiyasının bölgədəki ən böyük rəqibinə çevrildi. Polşa əvvəlcə Çar Rusiyasına qarşı üstünlük əldə etsə də, xüsusilə XVIII əsrdən etibarən Polşanın torpaqları Rusiya başda olmaqla region ölkələri tərəfindən bir neçə dəfə bölündü. Ona görə də iki ölkə əsrlər boyu regionda, xüsusən də indiki Ukrayna ərazilərində hökmranlıq uğrunda mübarizə aparıb.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Polşa və Sovet İttifaqı eyni dam altında olsa da, hətta kommunist ölkələrinin birliyi Varşava Müqaviləsi adlandırılsa da, Şərq Blokunun dağılması ilə Polşa tez bir zamanda Moskvadan uzaqlaşdı. Bununla kifayətlənməyərək, o, Rusiyanı təhlükə kimi qəbul etməyə davam etdi və həm Şərqi Avropada, həm də ümumilikdə Avropa İttifaqında (Aİ) anti-Rusiya siyasətinin bayraqdarlığını öz üzərinə götürdü.

Siyasi və təhlükəsizliklə bağlı məsələlərlə yanaşı, iki ölkəni ən çox qarşı-qarşıya gətirən məsələlərdən biri də İkinci Dünya müharibəsinə baxışdır. Moskva Polşanı nasist işğalından azad etdiyini iddia etdiyi halda, Polşa və Baltikyanı ölkələr bunu Sovet işğalı kimi qələmə verir. Əslində Polşa həm Almaniyadan, həm də Rusiyadan müharibə təzminatı tələb edir.

Qarşılıqlı hərəkətlər və tarixi müzakirələr

Polşa Soyuq müharibədən sonra NATO (1999) və Aİ-yə (2004) daxil olan ilk ölkələrdən biri olub. Rusiyanı təhlükə kimi qəbul edən Polşa həmçinin öz sərhədində yerləşən Ukrayna və Belarusu Moskvanın orbitindən xilas etmək üçün aktiv siyasət yürütməyə başlayıb. “Təhlükəsizlik səbəbləri” ilə yanaşı, bu torpaqların bir hissəsinin vaxtilə Polşanın tərkibində olması da bu siyasətə ciddi təsir göstərir. Polşanın bu yanaşması, şübhəsiz ki, Avropa və xüsusilə də ABŞ-ın işinə yarayıb. Bu, Polşanın Ukraynanı maddi və mənəvi cəhətdən dəstəkləyən və bu dəstəyin davamlı olaraq artırılmasının tərəfdarı olan ölkə olduğunu izah edir. Üstəlik, Ukraynaya göstərdiyi dəstək və Polşa-Belarus sərhədində NATO-nun hərbi texnologiyalarının toplanması ilə yanaşı, Polşa-Litva-Ukrayna birgə qoşunlarının (Rusiyanın iddiasına görə, gələcəkdə birgə dövlətin) yaradılmasına da səylər göstərilir.

Qərbin bu addımına qarşı Moskva öz addımlarını atır. Moskva Belarusda öz silah sistemlərini yığarkən Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenko bir ay əvvəl Moskva yolunu tutan “Vaqner” üzvlərinin Belarusda olduğunu və “hücum üçün Polşaya getmək istədiklərini” açıqladı. Yəni tərəflər mövcud qüvvələri ilə qarşılıqlı hücumlar edərkən, digər tərəfdən də gələcəyə hesablanmış planlarla buna hazırlaşırlar. Vladimir Putin açıqlamasında bildirib: “Polşanın qərb torpaqları Stalinin onlara hədiyyəsidir. Sovetlər və Stalinin sayəsində Polşa bu torpaqları Almaniyadan aldı. Bunu polşalı “dostlarımıza” xatırlatmaq istərdik”. Onun bu açıqlaması da bütün bu hadisələrdən sonra meydana gəldi.

Vladimir Putin başda olmaqla Rusiya rəsmiləri xüsusilə son illərdə aktual məsələləri şərh edərkən çox vaxt tarixi hadisələrə istinad edirlər. Məsələn, Kreml Finlandiyanın müstəqilliyini ruslara borclu olduğunu tez-tez bəyan edərkən, Vladimir Putin İsveçdə Qurani-Kərimin yandırılması kontekstində Pyotrun İsveçlə müharibələrinə toxunaraq, isveçlilərin Pyotrun yoxluğunda nə edəcəklərini bilmədiklərini ifadə etdi. Bəs bu cür bəyanatlar təhdid kimi qəbul edilməlidirmi?

Tərəflər bir-birinə hücum edirmi?

Qərb Ukraynaya hərbi yardımın əhəmiyyətli hissəsini Polşa vasitəsilə təmin etsə də və Polşada həm hərbi qulluqçu, həm də hərbi texnologiyalar toplasa da, “əsl” Qərb Polşanın Belarusa hücum etməsinə və ya Polşa-Litva-Ukrayna birgə ordusunun hərəkətə keçməsinə icazə verməyəcək. Çünki hər iki vəziyyət NATO-nu Rusiyaya qarşı qoyacaq. Eyni sözləri Rusiyanın Polşaya hücum ehtimalı haqqında da demək olar. İndiyə qədər edilən bütün sərt bəyanatlara və Qərbin Rusiyaya qarşı Ukraynaya göstərdiyi çoxşaxəli dəstəyə baxmayaraq, Rusiya və NATO birbaşa münaqişəyə girməməkdə qərarlı görünür. Ən azı son 1,5 ildə buna nail olublar.

Bundan əlavə, tərəflər gələcək planlarını ən pis ssenarilərə uyğun qururlar. Moskva Polşanın Belarusa hücum edə biləcəyini güman etdiyi halda, Polşa da Rusiyanın onu hədəfə ala biləcəyini düşünür. Ona görə də Vladimir Putinin “Stalinin hədiyyəsi” və Anjey Dudanın “Ukraynada Polşa qoşunları yerləşdirilə bilər” açıqlamaları bu gün heç bir məna kəsb etməsə də, qarşılıqlı təhdid kimi qəbul edilir. Bu vəziyyət də tərəflərin sərhəddə silahlanmanı artırmalarına və əllərindəki “kozırları” paylaşmalarına səbəb olur.

Ukrayna-Rusiya müharibəsinin gələcəyi

Görünən odur ki, regionda qeyri-sabitlik hələ uzun müddət davam edəcək. Bu müddətdən sonra Rusiyanın geri addım atması mümkün görünmür. Kreml də bildirir ki, artıq Ukrayna ilə görüşün heç bir mənası yoxdur. Ukrayna hakimiyyəti isə əvvəldən bu mövqedədir və Qərbdən yardımların artırılmasını tələb edir. Ukraynaya milyardlarla dollar köçürən Qərbin bu ölkəyə dəstəyini birdən-birə kəsməsi asan olmayacaq, çünki Qərb Rusiyanı daha da zəiflətmək istəyir. Üstəlik, atılacaq hər bir geri addım bütün tərəflər üçün böyük məğlubiyyət demək olacaq və qarşı tərəfi daha da ruhlandıracaq.

Digər tərəfdən, Ukraynada gec də olsa, şübhəsiz ki, sülh olacaq. Əslində, bugünkü bəyanatlar və qoşunların cəmləşməsi də sülhdən sonrakı dövrü hədəfləyir. Lakin regionda gərginliyin artması əsir mübadiləsindən tutmuş taxıl daşınmasına qədər bir çox humanitar məsələlərə də təsir edir. Bu kontekstdə tərəflər arasında vasitəçilik fəaliyyətinin davam etdirilməsi və Vladimir Putinin Türkiyəyə səfər etməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az